Słownik teatralny

Hasła

afisz agon akt aktor alegoryczny antrakt apart Arlekin arlekinada benefis blekaut butaforia charakteryzacja chiton chór Colombina dekoracja dekorator Deus ex machina didaskalia Dionizje dramat satyrowy dramat liturgiczny dramat symboliczny dytyramb eksodos epizod exodos farsa fantosz feeria figurant galeria garderoba horyzont inscenizacja inspicjent intermedium intryga jawajka kabuki kanwa katharsis klaka Kolombina komedia koryfeusz koturn krepina kulisy kuluary kwestia kurtyna marionetka maska melodramat mim minstrel mirakl misterium monodrama monolog moralitet naturalizm odeon onkos opera orchestra pacynka pantomima parabasis paraskenion parascenium parodos partia partytura Pierrot plakat prapremiera premiera prologos proscenion prospekt protagonista próba Pulcinella rampa rekwizyt rezoner reżyser rodzaje komizmu satyra scena sceneria scenograf scenografia show skene stasimon statysta sufler symultanizm (symultaniczność) synkretyzm teatr tetralogia tragedia tragikomedia tupet velarium

afisz - dzieło sztuki drukarskiej i poligraficznej, powstałe w XVII w. Rozpowszechnione (również w Polsce) w XVIII w. jako środek reklamowy - reklama, ogłoszenie, zwykle drukowane, umieszczane w miejscach widocznych, powiadamiające o imprezie publicznej, m.in.: afisz teatralny, filmowy, cyrkowy, okolicznościowy. W XIX w. afisz został w wielu funkcjach zastąpiony przez plakat.

afisze teatralne
  • powrót do początku strony




  • agon - w komedii attyckiej agonem nazywa się dialog antagonistów, w którym wyrażony zostaje konflikt, stanowiący punkt centralny sztuki.

  • powrót do początku strony




  • akt - jedna z konstrukcyjnych części sztuki teatralnej lub opery , stanowiąca całość kompozycyjną. Podział na akty obowiązuje od XVI w. Poszczególnym gatunkom dramatu była tradycyjnie przypisana określona liczba aktów, np. w tragedii obowiązywało pięć, w komedii trzy, farsa miała najczęściej jeden. We współczesnym teatrze znaczenie podziału na akty zmalało, spektakl dzieli się niekiedy na dwie części.

  • powrót do początku strony




  • aktor - artysta grający w teatrze lub filmie, wcielający się w postać dramatu, której użycza głosu, twarzy, gestów. Za pierwszego aktora w dziejach teatru
    uchodzi Tespis (VI w. p.n.e.), który zapoczątkował dialog między postacią a chórem w tragedii greckiej.

  • powrót do początku strony




  • alegoryczny - taki, który ma ukryty sens; pokazany przez alegorie.

  • powrót do początku strony




  • antrakt - (fr. entracte) 1. teatr., muz. przerwa pomiędzy aktami sztuki teatralnej, częściami koncertu. 2. utwór muzyczny grany w przerwie sztuki teatralnej, widowiska itp.

  • powrót do początku strony




  • apart - monolog na stronie; słowa postaci scenicznej wygłaszane w obecności innych postaci, które jednak (na mocy konwencjonalnego założenia dramaturgicznego) słów tych nie słyszą; wypowiedzi takie są adresowane do widowni.

  • powrót do początku strony




  • Arlekin -postać błazna w czarnej masce. Ubrany w kostium zszyty z kolorowych trójkątów albo rombów. Jedna z głównych ról męskich (maska "komiczna")
    w commedia dell'arte.

  • powrót do początku strony




  • arlekinada (wl. arlecchinata) 1. teatr. pantomima z udziałem arlekina. 2. przen. błazenada.

  • powrót do początku strony




  • benefis - w XVIII i XIX w. przedstawienie teatralne lub koncert, z którego dochód przeznaczony był dla jednego aktora lub zespołu. Była to forma
    dodatkowego wynagrodzenia. Później organizowany także z okazji jubileuszy artystów.

  • powrót do początku strony




  • blekaut - (ang. blackout - zaciemnienie) 1. teatr. ściemnienie lub zgaszenie świateł na scenie rozdzielające poszczególne fragmenty przedstawienia, sztuki.
    2. scenka dialogowa, satyryczna, pantomimiczna poprzedzona i zakończona wygaszeniem świateł w celu oddzielenia jej od innych.

  • powrót do początku strony




  • butaforia - (z wł. buttafuori - inspicjent) teatralne rekwizyty imitujące rzeczy naturalne.

  • powrót do początku strony




  • charakteryzacja - nadawanie twarzy i sylwetce aktora cech wieku oraz szczególnych cech zewnętrznych odtwarzanej postaci. Aktor sam lub przy pomocy charakteryzatora, korzystając ze szminek, peruk, sztucznego zarostu, zmienia swoją fizjonomię; charakteryzacja może być uzupełniona również np. sztucznym nosem, łysiną, maską, kostiumem z epoki itp.

    charakteryzacja aktora teatralnego

  • powrót do początku strony




  • chiton - staroż. część ubioru greckiego, początkowo długa do stóp męska szata, później luźna - lniana krótka męska lub długa kobieca; ch. był bez rękawów, spinany na bokach i zakładany bezpośrednio na ciało.

  • powrót do początku strony




  • chór - pierwotnie występy śpiewaków i tancerzy w starożytnej Grecji uświetniające uroczyste obchody Dionizji; w antycznej tragedii pieśni chóru wypełniały przerwy miedzy aktami albo też przewodziły akcji, miały swoje znaczenie i nazwę: na wejście - parodos, w trakcie rozwoju akcji na orchestrze - stasimon, na wyjście - exodos, śpiewane przemiennie z aktorem - kommos. W komedii chór wykonywał pieśni nie mające związku z akcją - parabasis.

  • powrót do początku strony




  • Colombina - jedna z głównych postaci (masek "poważnych") commedia dell'arte. Nosi ona wiele różnych kostiumów, poczynając od zwykłego stroju
    pokojówki aż do fantastycznego, białego kostiumu, jaki zachował się w pantomimie. Jest zuchwała, dowcipna i kocha lub jest kochana przez Arlekina.

    Colombina z Arlekinem                maska Colombiny
  • powrót do początku strony




  • decorum -(łac.decorus - przyzwoity, stosowny) zasada wewnętrznego ładu dzieła literackiego, zgodności formy i treści, określona w Poetyce Arystotelesa,
    później powtórzona przez Cycerona i Horacego. Znaczenie tematu wyznaczało użycie stosownego gatunku, w hierarchii najwyższej umieszczono epikę,
    poniżej były kolejno tragedia, komedia, satyra i sielanka. Regułę decorum przypomniał w oświeceniu F.K Dmochowski w Sztuce rymotwórczej,
    nie respektowali jej twórcy romantyczni.

  • powrót do początku strony




  • dekoracja - (fr. décoration - zdobić) 1.teatr. wystrój sceny teatralnej, operowej itp. 2. film. tło kadru filmowego.

  • powrót do początku strony




  • dekorator - (fr. décorateur) 1. szt. artysta projektujący wnętrza, wystawy, ozdoby.2. teatr., film. artysta projektujący wystrój sceny teatralnej, operowej,
    dekoracje filmowe; scenograf.

  • powrót do początku strony




  • Deus ex machina - urządzenie wykorzystywane w starożytnym teatrze. Był to dźwig, za pomocą którego wprowadzano na scenę bóstwa.

    Deus ex machina w starożytnym teatrze

  • powrót do początku strony




  • didaskalia - (gr. didaskalía - instruowanie, próba chóru teatralnego) 1. staroż., teatr wypis dotyczący sztuki teatralnej, nazwiska wystawiającego ją autora,
    później też nazwisk aktorów i uwagi na jej temat; wyryty na przechowywanej tablicy marmurowej; w Rzymie dodawano te informacje do tekstu sztuki.
    2. teatr., film., lit. dodatkowe informacje, objaśnienia autora dotyczące wystawienia sztuki teatralnej (np. miejsca akcji, zachowania bohaterów, użycia rekwizytów).

  • powrót do początku strony




  • Dionizje - (gr. Dionýsia od Diónysos Dionizos, gr. bóg wina, winnej latorośli i mistycznego szału) staroż. obchodzone na przełomie marca i kwietnia kilkudniowe święto ku czci boga Dionizosa, w czasie którego oprócz rytualnych ofiar i uczt odbywały się konkursy śpiewacze, wystawiano tragedie i komedie.

  • powrót do początku strony




  • dramat satyrowy - gatunek uprawiany w starożytnej Grecji, wystawiany w czasie Wielkich Dionizji (konkursów dramatycznych) jako ostatni człon tetralogii (cyklu literackiego złożonego z 3 tragedii i dramatu satyrowego). Pogodna tematyka inspirowana mitologią prezentowana była przez chór satyrów
    w kostiumach, występujący na tle łąki lub lasu. Twórcą gatunku był Pratinas z Fliuntu (V w. p.n.e.), do naszych czasów zachowały się dwa utwory: Tropiciele Sofoklesa i Cyklop Eurypidesa.

  • powrót do początku strony




  • dramat liturgiczny - gatunek dramatyczno-teatralny ukształtowany w średniowieczu, związany z liturgią kościelną, dla którego inspirację tematyczną stanowiły Biblia i apokryfy. Dramat liturgiczny obejmuje trzy odmiany: dramatyczne inscenizacje obrzędowe (widowiska, procesje widowiskowe); oficja dialogowe
    i oficja dramatyczne (sceny dialogowe afabularne z eksponowaniem gestu oraz ilustrujące wydarzenia biblijne, w których gest i słowo miały takie samo znaczenie); dramat liturgiczny w ścisłym znaczeniu (widowiska sceniczne o tematyce biblijnej przedstawiane w języku łacińskim). Najstarszy zachowany
    w Polsce dramat liturgiczny pochodzi z przełomu XII i XIII w. (Procesja na Niedzielę Palmową), współczesną próbę spektaklu opartego na dawnych
    tekstach Gra o męce i zmartwychwstaniu stworzył K. Dejmek (1981).

  • powrót do początku strony




  • dramat symboliczny - (gr. symbolikós) dotyczący symbolu, będący nim; zawierający symbole.

  • powrót do początku strony




  • dytyramb - (gr. dithýrambos) 1. patetyczna, pełna zachwytu pieśń lub mowa pochwalna; oda. 2. staroż., pieśń chóralna z towarzyszeniem fletu wykonywana
    ku czci boga Dionizosa; d. śpiewane przez satyrów w orszaku Dionizosa zapoczątkowały powstanie tragedii gr., później także w formie pisemnej i utwory
    z przewagą muzyki.

  • powrót do początku strony




  • epizod - (gr. epeisódion) 1. zdarzenie krótkotrwałe lub o niewielkim znaczeniu. 2. lit. element, fragment utworu literackiego stanowiący treściową całość,
    ściśle lub luźno związany z główną akcją dzieła. 3. muz. dający się wyodrębnić charakterem od reszty utworu fragment dzieła muzycznego, gł. fugi lub ronda.
    4. niewielka, podrzędna rola w filmie lub przedstawieniu.

  • powrót do początku strony




  • exodos, eksodos - w starożytnych tragediach greckich pieśń śpiewana przez chór na zakończenie.

  • powrót do początku strony




  • farsa - odmiana komedii, zwykle nawiązująca do codzienności, podejmująca błahe konflikty urastające do rozmiarów znaczącego problemu. Posługuje się komizmem sytuacyjnym, karykaturą, grą słów, niewyszukanymi dowcipami i trywialnymi sytuacjami.

  • powrót do początku strony




  • fantosz - (fr. fantoche) teatr. marionetka, kukiełka.

  • powrót do początku strony




  • feeria - baśniowe widowisko sceniczne w fantastycznych kostiumach i dekoracjach, posługujące się zwykle obficie elementami muzycznymi, efektami
    świetlnymi itd.

  • powrót do początku strony




  • figurant - statysta; tancerz, który nie ma w przedstawieniu występu solowego.

  • powrót do początku strony




  • galeria - w teatrze - ostatnia, najwyższa kondygnacja widowni, zwana także jaskółką; także publiczność siedząca na galerii.

    teatralna galeria, zwana inaczej jaskółką
  • powrót do początku strony




  • garderoba - pomieszczenie w teatrze do przebierania się aktorów.

    garderoba teatralna

  • powrót do początku strony




  • horyzont - w teatrze - ruchoma zasłona na szynie otaczająca tył sceny, zazwyczaj malowana, śluzy do wywoływania wrażenia głębi lub nieskończoności.
    Może być płaska lub półokrągła, wykonywana bywa z płótna, rzadziej drewniana, często także bywa zawieszona panoramicznie, pod wpływem światła zmienia kolor. Popularna była w teatrze manierystycznym i barokowym, ale także w XIX i XX w. Jej formy wzbogacili angielski malarz Backer i Amerykanin Fulton,
    a szczególnie J.M Dagurre w teatrach paryskich. W Polsce pierwszy horyzont zawieszono w 1912 w Teatrze Polskim w Warszawie.

  • powrót do początku strony




  • inscenizacja - sceniczne opracowanie wystawianego utworu literackiego czy dramatycznego, połączenie wszystkich elementów form teatralnych, a więc tekstu, muzyki, gry aktorskiej, oprawy scenicznej i nadanie im nie tylko charakteru całościowego, ale również logicznego i interpretującego sztukę.





  • powrót do początku strony




  • inspicjent - (łac. inspiciens - doglądający, oglądający) teatr. pracownik teatralny dbający o poprawność technicznej i organizacyjnej strony przedstawienia.

  • powrót do początku strony




  • intermedium - krótki utwór sceniczny o komicznym charakterze, wystawiany w przerwach między aktami zasadniczej sztuki lub częściami widowiska.
    W średniowieczu były to scenki wprowadzające do religijnego widowiska (misterium, moralitet) elementy świeckie i ludowe; in. interludium.

  • powrót do początku strony




  • intryga - w fabule dzieła umyślne i skryte działanie postaci mające na celu pokrzyżowanie zamiarów innych postaci, zaskoczenie ich lub wprowadzenie w błąd, rodzące konflikt i zmianę kierunku akcji.

  • powrót do początku strony




  • jawajka - typ lalki teatralnej animowanej nad parawanem z ruchomymi rączkami prowadzonymi za pomocą czempurytów. Pochodzi z azjatyckiego teatru lalkowego, ale od końca XIX w. rozpowszechniona w teatrze europejskim.

    jawajka

  • powrót do początku strony




  • kabuki - rodzaj tradycyjnego japońskiego dramatu ludowego, zawierającego elementy muzyki i tańca.

    teatr kabuki

  • powrót do początku strony




  • kanwa - pot. podstawa, źródło czegoś, np. spektakl na kanwie opowieści ludowej.

  • powrót do początku strony




  • katharsis - (gr. kátharsis) 1.oczyszczenie; rozładowanie uczuć, emocji. 2.lit. wyzwolenie się od uczuć strachu i litości zwłaszcza pod wpływem tragedii
    scenicznej.

  • powrót do początku strony




  • klaka - pot. opłacane oklaski; także ogół osób, którym się płaci za oklaski.

  • powrót do początku strony




  • komedia - 1. lit., teatr. powstały w antycznej Grecji gatunek dramatycznego utworu scenicznego, który przedstawia zdarzenia w sposób wesoły, satyryczny, wykorzystujący różne rodzaje komizmu 2. teatr. komedia dell`arte (wl. commedia dell`arte) - rodzaj improwizacyjnego widowiska scenicznego powstałego we Włoszech w XVI w.; aktorzy wokół określonego trzonu literackiego improwizowali dialogi; występowały tu zawsze charakterystyczne postaci, np. arlekin, colombina.

  • powrót do początku strony




  • koryfeusz - przodownik chóru w teatrze greckim. Poddawał on innym chórzystom rytm i melodię. Rola koryfeusza w teatrze greckim łączy się z dytyrambem, gdyż w tej pieśni wyodrębnił się przodownik chóru, intonujący dytyramb, kierujący śpiewem i tańcem. Stąd w starożytnej Grecji wyraz koryfeusz nabrał
    znaczenia "wybitny, przodujący".

  • powrót do początku strony




  • koturn - 1. staroż., but na grubej korkowej podeszwie mocowany rzemieniami do stopy, noszony na scenie w starożytnej Grecji przez aktorów grających w tragedii, nadając ich postawie i ruchom hieratyczność zharmonizowaną z patetycznym stylem widowiska.

  • powrót do początku strony




  • krepina - teatr. sztuczne włosy używane do charakteryzacji; marszczona bibuła do dekoracji.

  • powrót do początku strony




  • kulisy - elementy dekoracji scenicznej w kształcie malowanych płócien naciągniętych na ramy, umieszczone symetrycznie po obu bokach sceny, każda
    następna bliżej środka sceny, tworzące iluzjonistyczny obraz, wymieniane za pomocą specjalnych urządzeń (przesuwane w rowkach podłogi lub opuszczane z nadscenia). Po raz pierwszy zastosowano je w 1638 w Teatro Farnese w Parmie we Włoszech, twórcą byl architekt G. Aleotti. Rozpowszechniły się we włoskim teatrze dworskim i operowym, a następnie w całej Europie; pot. część teatru za sceną.

  • powrót do początku strony




  • kuluary - pomieszczenie poza salą widowiskową, gdzie w czasie przerw mogą odbywać się nieoficjalne rozmowy i spotkania.

  • powrót do początku strony




  • kwestia - (łac. quaestio - pytanie; badanie) teatr., film. - słowa wypowiadane przez aktora.

  • powrót do początku strony




  • kurtyna - podnoszona lub rozsuwana zasłona oddzielająca scenę od widowni.

    kurtyna najczęściej występuje w kolorach czarnym, ciemnozielonym lub bordowym

  • powrót do początku strony




  • marionetka - teatr. lalka teatralna poruszana za pomocą nitek, drutów itp. przez schowanego za sceną animatora, który często także podkłada głos przedstawianej postaci.

    marionetki

  • powrót do początku strony




  • maska - 1. w XVI-XVII w. widowisko dworskie o charakterze alegorycznym, w bogatej oprawie scenicznej, składające się ze śpiewu, tańca, dialogów, deklamacji itd. Wywodzi się z Włoch, skąd przez Francję dostało się do Anglii, przyczyniając się do powstania teatru narodowego (wywarła wpływ m.in. na W. Szekspira) 2.stylizowana zasłona na twarz z otworami na oczy, mająca profil twarzy człowieka, pyska zwierzęcia lub potwora, wykonana z tworzywa naturalnego lub sztucznego, stosowana do celów obrzędowych, w teatrze antycznym i komedii dell’arte, określająca rodzaj sztuki (m. komediowa, tragiczna), typ odgrywanej postaci.

    maska tragiczna i maska komiczna


    maski wykorzystywane współcześnie

  • powrót do początku strony




  • melodramat - 1. lit., teatr, film - dzieło o fabule zawierającej liczne wątki sentymentalne i patetyczne, posługujący się konwencjonalnymi postaciami i banalnymi środkami artystycznymi. 2. lit., muz. - utwór dramatyczny wykonywany przy akompaniamencie instrumentów, popularny w XVII i XVIII w. we Włoszech oraz Francji.

  • powrót do początku strony




  • mim - 1. widowisko farsowe (farsa) w starożytnej Grecji i Rzymie, posługujące się takimi środkami jak: mimika, gestykulacja, akrobacja, improwizowany dialog, pieśń i taniec. W V w. p.n.e. zrodził się z niego, jako gatunek literacki, krótki dialog. Przeżył okres rozkwitu w III-I w. p.n.e., przejęty przez Rzymian od Greków. W średniowieczu przyjął postać interludiów i komicznych scenek w wykonaniu żonglerów i błaznów. 2) aktor występujący we współczesnej pantomimie. Mim czysty - określenie wprowadzone przez E. Decroux dla sztuki wyrażania myśli i uczuć tylko za pomocą ciała aktora. 3) w starożytności aktor występując w mimie, którego kontynuatorami w średniowieczu byli żonglerzy, jarmarczni wesołkowie i błazny.

    aktor-mim

  • powrót do początku strony




  • minstrel - menestrel, średniowieczny wędrowny muzyk-instrumentalista spełniający także funkcje mima, wesołka, akrobaty. Minstrele byli związani z wędrownymi rycerzami-poetami, trubadurami, truwerami i minnesingerami, głównie jako akompaniujący instrumentaliści.

    minstrel

  • powrót do początku strony




  • mirakl - (fr. miracle, z łac. miraculum - cud) średniowieczny dramat oparty na cudownych wydarzeniach z życia świętych i męczenników.

  • powrót do początku strony




  • misterium - widowisko teatralne znane w Europie w średniowieczu powstałe z dramatu liturgicznego, o tematyce zaczerpniętej z Biblii i żywotów świętych.

    współczesne Misterium Męki Pańskiej

  • powrót do początku strony




  • monodrama - (grec. monos - jeden) utwór dramatyczny, w którym występuje jeden wykonawca, początkowo kierujący swą wypowiedź do domniemanego partnera bądź widowni. Forma znana już w starożytnej Grecji, stosowana dziś w teatrze jako część składowa przedstawienia bądź samodzielne widowisko.

  • powrót do początku strony




  • monolog - (grec. monologos - mówiący do siebie) wypowiedź jednego podmiotu literackiego o charakterze autonomicznym i samodzielnym (w przeciwieństwie do dialogu), zwykle ciągła. W teatrze wyróżnia się: monolog na stronie (apart) oraz monolog właściwy.

  • powrót do początku strony




  • moralitet - gatunek dramatyczny o charakterze dydaktyczno-filozofoficznym uprawiany w XV i na początku XVI w. w Szkocji, Anglii, Francji i Niemczech. Bohaterami moralitetu, stanowiącego rodzaj przypowieści na temat uniwersalnych praw rządzących ludzkim życiem, były postaci alegoryczne, uosabiające pojęcia: Dobro, Zło, Cnota, Występek, Wiara, Pycha i Zawiść; między nimi toczyła się walka o ludzką duszę. Koncentrujące się na problemie grzechu i sposobie walki z nim, moralitety poruszały też kwestie religijne, obyczajowe i polityczne. Bywało, że służyły celom satyrycznym. Najsłynniejszym moralitetem jest pochodzący z około 1500 Everyman (ang. - każdy). Gdy Każdy otrzymuje wezwanie od śmierci, opuszczają go Bogactwo, Piękno, Przyjaźń i Pokrewieństwo, wierne pozostają jedynie Dobre Uczynki. I one jednak nie wystarczają, by towarzyszyć Każdemu do grobu; muszą zostać wsparte przez Świadomość i Spowiedź. Szczęśliwe zakończenie wiąże się ze wstąpieniem duszy Każdego do nieba. Współczesną wersją Każdego jest dramat w 1 akcie wierszem z 1911 autorstwa H. von Hofmannsthala.

  • powrót do początku strony




  • naturalizm - kierunek w sztuce teatralnej, który narodził się we Francji z końcem XIX w. Programowe założenia zostały opublikowane przez E. Zolę w manifeście Le naturalisme au théâtre (1881). Czołowym reprezentantem w teatrze francuskim był A. Antoine, który realizował założenia kierunku w swoim Théâtre Libre.

  • powrót do początku strony




  • odeon w starożytnej Grecji budynek przeznaczony na popisy muzyczne i recytatorskie, o formie zbliżonej do teatru. Ze względów akustycznych odeon był przykryty dachem.

    odeon Heroda w Atenach

  • powrót do początku strony




  • onkos - staroż., teatr. w antycznej Grecji wysoka peruka noszona przez aktorów teatralnych.





  • powrót do początku strony




  • opera - gatunek muzyki wokalno-instrumentalnej, oparty na akcji dramatycznej, przeznaczony do wystawienia na scenie; także gmach, w którym przedstawia się spektakle operowe, instytucja zajmująca się ich przygotowaniem, wraz z zespołem śpiewaków solistów, chórem, orkiestrą i baletem.

  • powrót do początku strony




  • orchestra - w teatrze antycznym powierzchnia przeznaczona dla chóru, otoczona z trzech stron widownią, a z czwartej miejscem występowania aktorów.

    schemat budowy teatru antycznego
  • powrót do początku strony




  • pacynka - lalka teatralna nakładana jak rękawiczka na dłoń animatora, który porusza za pomocą palców jej rękami i głową.

    pacynki

  • powrót do początku strony




  • pantalonada - odgrywana na scenie groteska; farsa, błazeństwo.

  • powrót do początku strony




  • pantomima - widowisko teatralne, którego treść zostaje przekazana bez użycia słów, za pomocą gestów, ruchów i gry twarzy. Często staje się widowiskiem z pogranicza baletu, zwłaszcza nowoczesnego. Źródeł tradycyjnej pantomimy należy szukać w sztuce ludowej czerpiącej tematy z codzienności.

  • powrót do początku strony




  • parabasis - 1. teatr., staroż. charakterystyczna dla komedii staroattyckiej partia chóru luźno związana z treścią dramatu, wypowiadana w imieniu autora bezpośrednio do widzów i bez masek. 2. lit. część utworu, w której autor zwraca się bezpośrednio do czytelnika lub widza.

  • powrót do początku strony




  • paraskenion - w starożytnym teatrze greckim niewielkie budowle ograniczające z obu boków proskenion. Łącząca się z nimi ściana tylna drewnianej nadbudowy była tłem dla aktorów i zarazem stałą, niezmienną dekoracją dla akcji. W środkowej ścianie dekoracji znajdowały się wrota główne zwane "królewskimi", gdyż wchodziły nimi osoby znaczne.

  • powrót do początku strony




  • parascenium - 1. staroż., teatr. w antycznym teatrze gr. boczne budowle ograniczające scenę (proscenium), z wejściami dla mniej ważnych w sztuce aktorów. 2. teatr. przyscenie; garderoba.

  • powrót do początku strony




  • parodos - 1) w starożytnej tragedii greckiej wejście chóru na orchestrę i jego pierwsza pieśń. 2) przejścia w teatrze greckim, biegnące po obu stronach pomiędzy orchestrą a skene, służyły do wejścia chóru na orchestrę. Wchodziła nimi również do teatru publiczność, zwłaszcza zasiadająca w niższych rzędach.

    schemat budowy teatru antycznego
  • powrót do początku strony




  • partia - określona część lub cała rola aktora scenicznego.

  • powrót do początku strony




  • partytura - zapis nutowy partii wszystkich instrumentów oraz partii głosów solowych i chóralnych utworu muzycznego, notowanych jedna pod drugą.

    fragment partytury Stanisława Radwana (Nagroda za całokształt twórczości na XXI PPA we Wrocławiu)

  • powrót do początku strony




  • Pierrot - postać z włoskiej commedii dell`arte. Występuje w białym kostiumie z czarnymi guzikami, z pomalowaną na biało twarzą. Stopniowo z postaci komicznego służącego stał się romantycznym, nieszczęśliwym kochankiem. W XIX w. był główną postacią pantomimy.

    Pierrot

  • powrót do początku strony




  • plakat - plastycznie zakomponowane ogłoszenie publiczne. Duże rozmiary, bardzo zwięzły tekst w połączeniu z potrzebą dobitnego, silnego wyrazu plastycznego dla przedstawienia określonych treści czyni z plakatu ciekawą dziedzinę plastyki. Plakat wywodzi się ze starożytności: pierwsze znane plakaty to obwieszczenia na papirusach, tabliczkach kamiennych oraz rzymskie ogłoszenia i reklamy wykonane na ścianach. Nowoczesny plakat pojawił się w XIX w. (barwne reklamy, afisze teatralne) i rozwijał się wraz z doskonaleniem technik graficznych i drukarskich. Plakaty tworzyli wybitni artyści: H. Daumier, P. Bonnard, a zwłaszcza H. Toulouse-Lautrec.

    plakaty H.Touluse-Lautreca


    plakaty współczesne

  • powrót do początku strony




  • prapremiera - teatr., film. wystawienie sztuki lub zaprezentowanie filmu po raz pierwszy w danym kraju lub na świecie.

  • powrót do początku strony




  • premiera - pierwsze przedstawienie utworu dramatycznego w danej inscenizacji i w konkretnym teatrze.

  • powrót do początku strony




  • prologos - 1. część wstępna utworu wprowadzająca czytelnika w bieg akcji. 2. przen. początek czegoś; część wstępna.

  • powrót do początku strony




  • proscenion - w starożytnym teatrze greckim - płaszczyzna sceny przeznaczona dla aktorów, podstawowy teren gry. Wprowadzony na przełomie IV i III w. p.n.e., a upowszechniony dopiero w II w. p.n.e.

    schemat budowy teatru antycznego
  • powrót do początku strony




  • prospekt - malowana, umieszczana w tyle sceny dekoracja przedstawiająca tło przedstawienia; dawn. widok, panorama.

  • powrót do początku strony




  • protagonista - w teatrze odtwórca głównej roli w sztuce, także najwybitniejszy aktor w zespole. W starożytnym teatrze - pierwszy aktor prowadzący dialog z chórem, a w miarę rozwoju dramatu i pojawiania się na scenie aktorów drugiego i trzeciego - prowadzący z nimi dialog.

  • powrót do początku strony




  • próba - przygotowanie do występu scenicznego, estradowego itp. przez ćwiczenie poszczególnych jego fragmentów, scen, utworów.

    próba grupy teatralnej "Trójki"

  • powrót do początku strony




  • Pulcinella - komiczna postać z włoskiej commedii dell`arte i teatru lalek. Najczęściej wszędobylski, sprytny służący.

    Pulcinella

  • powrót do początku strony




  • rampa - rząd lamp umieszczonych na proscenium, oświetlających scenę od przodu i usytuowanych wzdłuż linii portalu sceny: dolnej (rampa dolna) lub górnej (rampa górna). Wprowadzona w okresie renesansu, początkowo wyposażona była w świece, później w lampy naftowe i gazowe, a z końcem XIX w. - w elektryczne reflektory.

  • powrót do początku strony




  • rekwizyt - przedmiot wykorzystywany w przedstawieniu teatralnym, w telewizji lub filmie. Za przygotowanie rekwizytów do przedstawienia odpowiada rekwizytor.

  • powrót do początku strony




  • rezoner - w utworach dramatycznych lub epickich postać komentująca i interpretująca zdarzenia, postępowanie ludzi itp. w formie dydaktyczno-moralnych pouczeń.

  • powrót do początku strony




  • reżyser - artysta opracowujący własną koncepcję artystyczną sztuki, inspirujący współpracowników, odpowiedzialny za całokształt przedstawienia teatralnego, estradowego, filmu, audycji radiowej lub telewizyjnej; np. reżyser dźwięku - specjalista czuwający nad procesami elektroakustycznymi w trakcie realizacji spektakli teatralnych, filmu, audycji radiowych, odpowiedzialny za ich jakość.

  • powrót do początku strony




  • rodzaje komizmu - komizm, zdarzenie życiowe lub sytuacyjne, a także właściwość dzieła literackiego lub dzieła sztuki, skłaniające odbiorcę do wesołości i śmiechu, eliminujące negatywne odczucia, takie jak strach, litość, odraza itp. Literacki komizm występuje np. w satyrze, pamflecie, komedii, paszkwilu, farsie, burlesce, trawestacji, grotesce, ironii, dowcipie, żarcie itp. Rodzaje komizmu - sytuacyjny, językowy, postaci.

  • powrót do początku strony




  • satyra - utwór literacki wyrażający krytyczny stosunek autora do różnych zjawisk, np. wad ludzkich, obyczajów i stosunków społecznych, postaw światopoglądowych itp. Satyra nie proponuje pozytywnych wzorców, poprzestając na negacji i ośmieszaniu. Głównym narzędziem satyry jest komizm, a także karykatura i groteska. Występuje często w takich gatunkach, jak: komedia, poemat satyryczny, bajka, epigramat, fraszka, felieton, monolog estradowy, szopka.

  • powrót do początku strony




  • scena - 1)przestrzeń przeznaczona do działań teatralnych. Znane są różne jej odmiany: scena pudełkowa (włoska), oddzielona od widowni kurtyną, rampą, wyposażona w odpowiednie urządzenia techniczne. Scena estradowa, otwarta - przestrzeń do gry znajdująca się wśród widzów i pozbawiona kurtyny, wywodzi się z teatru elżbietańskiego. Scena en ronde - okrągła lub czworoboczna, otoczona widzami ze wszystkich stron. W średniowieczu powstała tzw. scena symultaniczna składająca się z szeregu mansjonów, czyli "domków", w których rozgrywała się akcja. W XVI w. w Europie rozpowszechnił się typ sceny terencjuszowskiej, nawiązującej do antycznych wzorów, polegający na ustawieniu na podeście kilku pawilonów, zwanych też celkami, w których rozgrywano akcję, stąd inna jej nazwa - scena celkowa. 2) najmniejsza część utworu dramatycznego wchodząca w skład aktu.

  • powrót do początku strony




  • sceneria - tło plastyczne, na którym rozgrywa się akcja filmu, przedstawienia, tworzą je dekoracje,krajobraz.

  • powrót do początku strony




  • scenograf - autor oprawy plastycznej dzieła teatralnego lub filmowego ściśle współpracujący z reżyserem.

  • powrót do początku strony




  • scenografia - całościowa koncepcja oprawy plastycznej dzieła teatralnego lub filmowego, na którą składają się zaprojektowane przez scenografa dekoracje, wyposażenia wnętrz, kostiumy, rekwizyty. Dekoracja teatralna - zaprojektowana i urządzona przez scenografa przestrzeń, w której rozgrywa się akcja sceniczna. Może być realistyczna, symboliczna, abstrakcyjna, stylizowana. Przechodziła różne przeobrażenia – od barokowego przepychu do zupełnej ascezy, ograniczającej się na przykład tylko do kotar.

       
    
    przykłady scenografii teatralnych
  • powrót do początku strony




  • show - spektakl artystyczno-rozrywkowy o charakterze rewii; widowisko.

  • powrót do początku strony




  • skene - w starożytnym teatrze greckim podłużna budowla wzniesiona przy orchestronie, naprzeciw widowni, początkowo traktowana jako garderoba dla aktorów, od V w. p.n.e. jako tło gry scenicznej. Z obu stron zamykały ją paraskeniony.


    schemat budowy teatru antycznego
  • powrót do początku strony




  • stasimon - (gr. stásimon - stojący, nieruchomy) w tragedii antycznej pieśń śpiewana między epejsodiami przez chór znajdujący się na orchestrze.

  • powrót do początku strony




  • statysta - aktor występujący głównie w scenach zbiorowych i nie wygłaszający żadnego tekstu. Osoba występująca anonimowo w filmie (najczęściej w tłumie), także bierny obserwator, nie uczestniczy w wydarzeniach.

  • powrót do początku strony




  • subretka - aktorka grająca role sprytnych pokojówek, powiernic pań w farsach i komediach.

  • powrót do początku strony




  • sufler - osoba ukryta, zazwyczaj w budce na przodzie sceny lub za kulisami, podpowiadająca aktorom ich kwestie w trakcie przedstawienia.

    budka suflera
  • powrót do początku strony




  • symultanizm,(symultaniczność) - w teatrze jednoczesne rozgrywanie akcji kilku epizodów. Inscenizacja taka najczęściej stosowana była w teatrze średniowiecznym, kiedy w kilku tzw. mansjonach równocześnie rozgrywano akcję.

  • powrót do początku strony




  • synkretyzm - w sztuce: zjawisko nierozłącznego występowania elementów tańca, słowa, muzyki, obrazu, np. w sztuce społeczeństw pierwotnych, w rytuale, w sztuce dziecka; charakterystyczne dla sztuki zjawisko zacierania granic gatunkowych. Synkretyzmem posługuje się poezją wizualną, graffiti, poezją dźwiękową; występował w futuryzmie (teatr plastyków, Cricot, futurystyczny teatr); do synkretyzmu odwoływał się S.I. Witkiewicz; w sztuce współczesnej zjawisko zacierania granic medialnych i zmysłowych (wrażeń) oraz interaktywności w procesach sztuki, np. dramat miesza się z epiką, teatr używa środków i mediów filmowych,fotografia drukarskich, graficznych,rzeźbiarskich i na odwrót; aktywność twórcza wykorzystuje wszystkie możliwości również spoza sztuki i są to działania w pełni uprawnione.

  • powrót do początku strony




  • teatr - 1. dziedzina sztuki widowiskowej, polegająca na przedstawianiu scenicznym utworów literackich, przygotowana przez reżysera i aktorów, obejmująca operę, balet, pantomimę, rewię. 2. całokształt twórczości scenicznej konkretnej epoki,kraju, narodu, autora. 3. instytucja zajmująca się wystawianiem widowisk scenicznych, zatrudniająca zespół ludzi: aktorów, reżyserów,scenografów itd. 4. budynek, pomieszczenie przystosowane do prezentowania przedstawień wraz z widownią. 5. pot. spektakl, przedstawienie. 6. dawn. miejsce jakichś wydarzeń.

  • powrót do początku strony




  • tetralogia - 1.cykl literacki złożony z czterech utworów, z których każdy stanowi odrębną całość,powiązanych wspólnym tematem lub tytułem. 2. widowisko teatralne w staroż. Grecji, złożone z trzech tragedii i dramatu satyrowego.

  • powrót do początku strony




  • tragedia - utwór dramatyczny, w którym występuje silnie zarysowany konflikt między dążeniami bohatera a wartościami i mocami wyższymi, jakim musi się on przeciwstawić, co prowadzi do nieuniknionej katastrofy. Gatunek powstałw starożytnej Grecji z obrzędów religijnych, a jego klasyczną formę ukształtowali: Ajschylos, Sofokles i Eurypides.

  • powrót do początku strony




  • tragikomedia - utwór dramatyczny łączący pierwiastki tragiczne z komediowymi. Nazwa wprowadzona przez rzymskiego komediopisarza Plauta (III-II w. p.n.e.), rozpowszechniona w epoce renesansu we Włoszech, a także w teatrze europejskim XVII-XVIII w. (np. Mizantrop Moliera, 1666) oraz w epoce romantyzmu (H. von Kleist, G. Büchner).

  • powrót do początku strony




  • tupet - półperuka nakrywająca wierzch głowy nad czołem.

  • powrót do początku strony




  • velarium,[welarium] - staroż. rodzaj rozpinanej zasłony nad amfiteatrem dla osłonięcia widzów przed żarem słonecznym.

       

    velarium nad Colosseum
  • powrót do początku strony